Hans
0

Tim en Paul zagen een hoop ijzer, en wat kunst

Afgelopen week opende De IJzeren Eeuw in het Amsterdam Museum. Na het weergaloze succes van de Gouden Eeuwtentoonstelling uit 2013 staat nu de ‘tweede’ Gouden Eeuw van Amsterdam centraal. Maakt u klaar voor een museumrecensie zoals u van Tim en Paul gewend bent: wat moeten we ervan vinden en waarom?

ijzeren_thumbNet als De Gouden Eeuw is De IJzeren Eeuw gekoppeld aan een NTR serie waar de Simon Schama van de Lage Landen Hans Goedkoop met ons door de negentiende eeuw zal wandelen. Vanaf 3 april is de serie te zien bij de NTR. Het is een gouden greep. TV zorgt ervoor dat Jan en alleman met hun Toyota Aygo en pittig kapsel naar het museum gaat, ongeacht de kwaliteit van desbetreffende tentoonstelling (zie: de rommelzolder van het DWDD-museum).

Omdat Hans Goedkoop ooit onze documentaires over drugsverslaafden op de Zeedijk en het enigma Desi Bouterse heeft ingesproken, kan hij voor ons niets fout doen. Het Amsterdam Museum staat al voor de aftrap met 1-0 voor. Ook tijdens de tentoonstelling duikt Hans veelvuldig op, aangezien op verschillende momenten delen uit de serie vertoond worden. Maar kunnen we daardoor ook nog kritisch zijn?

De tentoonstelling opent sterk. In de eerste zaal worden modernisme en nostalgie met elkaar gecontrasteerd als twee populaire gemoedstoestanden tijdens de negentiende eeuw. Aan de nostalgie muur hangen verschillende naturalistische schilderijen, veelal op de zeventiende eeuw geïnspireerde landschapsscènes. Aan de andere muur hangt het resultaat van hét moderne medium bij uitstek: fotografie. Bovendien zijn het afbeeldingen van moderne staalconstructies en treinen. Het is een sterk beeld en de boodschap van de tentoonstelling wordt in een oogopslag duidelijk. Het gaat hier om de negentiende eeuw als eeuw van verandering. Enig minpuntje is dat de nuance mist en het lijkt alsof door de uitvinding van fotografie plotsklaps niet meer geschilderd werd.

De tweede zaal behandelt het ontstaan van zware industrie. Er zijn schaalmodellen van vernieuwende machines en schilderijen over het industrie te zien. Treffend zijn de schilderijen die een tijdsbeeld laten zien: naast de vroegmoderne kenmerken die Amsterdam toen bezat verrijzen er schoorstenen aan de horizon. We zien de Oosterburgergracht met een zeilboot en een stoomboot. Historische spanning, daar houden we van.

In de zaal over nationalisme en globalisering raken we het spoor echter totaal bijster. We duiken van een IJzeren Eeuw naar de lange Negentiende Eeuw. Van Speijk tot en met de Eerste Wereldoorlog hangen hier aan de muur. We zien een aantal schilderijen over over de man die liever de lucht in ging dan een infame brabander te worden. We zien Johannes van en Bosch en zijn cultuurstelsel en we zien Paul Kruger. Tim en Paul misten echter iets in deze ruimte, maar we snapten niet precies wat.

De aangrenzende zaal over opkomend massatoerisme gedurende de tweede helft van de negentiende eeuw is geslaagder. Voornamelijk de foto’s van het Centraal Station in aanbouw spreken tot de verbeelding. De collectie fietsen kunnen Tim&Paul echter niet echt plaatsen. Al viel het wel op hoe weinig de museumbiciclettes verschilden van Pauls afgetrapte exemplaar waarmee hij vorig jaar de Eyserbosweg opklauterde.

De laatste zaal vertelt het verhaal over de modernisering van de negentiende eeuw toegespitst op de stad Amsterdam. Er zijn veel schilderijen van Breitner te zien en het wordt duidelijk hoe Amsterdam het decor werd van verandering en vernieuwing. Achteraf bleek dat we de zalen over religie en vrouwemancipatie voorbij gelopen waren en dit bleek geen heel groot gemis.

George Hendrik Breitner, De Dam, 1898
George Hendrik Breitner, De Dam, 1898

Wat Tim en Paul opviel was het grote aantal lange teksten. Tim heeft slechte ogen en Paul heeft nooit leren lezen dus het bestuderen van de boekwerken aan de muur werd ons te gortig. Bovendien had elke aparte zaal een nieuwe tekstuele introductie nodig waardoor onze aandacht voornamelijk naar de bordjes in plaats van objecten getrokken werd.

Daarnaast misten we een verhaal, een Grand Narrative. Wat proberen ze ons toeschouwers te vertellen? Als de belangrijkste boodschap is dat de negentiende eeuw een eeuw van verandering en modernisering was, had de eerste zaal volstaan. Daar werd immers het contrast dat zich binnen de negentiende eeuw manifesteerde al duidelijk. De themazalen, zoals Nationalisme en Globalisering, bieden een tijdsbeeld en referentiekader, maar lijken geen groter thema te illustreren.

De vergelijking tussen de Eerste Wereldoorlog en de Belgische Opstand zou op veel punten een interessante kunnen zijn. Oorzaak lag in beide gevallen in nationalisme, in het geval van de Belgen bleef het geïsoleerd. Wat te denken van het verschil in technische middelen tijdens de twee oorlogen. Helaas gaat de tentoonstelling op deze punten niet in en blijft De IJzeren Eeuw anekdotisch van karakter.

Hans zag dat het goed was
Hans zag dat het goed was

Verder missen nog belangrijke thema’s. De negentiende eeuw wordt gezien als een eeuw van maatschappelijke verandering en vooruitgang. De moderne tijd wordt uitgevonden en Amsterdam gaat weer een rol spelen op het wereldtoneel. Maar hoe is het in Godsnaam mogelijk dat een tentoonstelling over de negentiende eeuw zo goed als geen aandacht geeft aan de afschaffing van de slavernij (1863/1873) of een kritische houding neemt ten opzichte van het Batige Slot? Als dit buiten de scope van de tentoonstelling zou vallen was het geen probleem. Het vervelende is dat er wel summier naar wordt verwezen, maar niets gezegd. Er worden geen kritische vragen gesteld. We zien en lezen, maar we worden niet getest.

Uiteindelijk is het te veel geworden. De negentiende eeuw is een dynamische eeuw, een eeuw waar wij van houden en zoals de tentoonstelling – wellicht terecht – benoemde als basis voor onze moderne maatschappij. Desalniettemin geeft De IJzeren Eeuw een mooi tijdsbeeld over een veranderend land en een stad in ontwikkeling. De objecten in de tentoonstelling zijn zorgvuldig gekozen en de vormgeving prachtig. De eerste zaal is de sterkste opening die we meemaakten sinds Inspectah Deck op Protect ya Neck. Toch missen Tim en Paul, kritische historici als wij zijn, een duidelijk verhaal of boodschap. Nu blijft het toch vooral verwondering over de negentiende eeuw. Gekke jongens, die negentiende eeuwers, met hun kinderarbeid en vrouwenrechten.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *